Özbey, LütfiZiyrek, Osman20262791-6812https://doi.org/10.30623/hij.1853504İslâm düşünce tarihinde önemli bir yere sahip olan ilimlerin tasnifi geleneği, farklı disiplinleri belirli bir sistematik içinde bir araya getirmek suretiyle bilgiye bütüncül bir düzen kazandırma çabasının ürünüdür. Bu geleneğin dikkat çekici örneklerinden biri de “Unmûzecü’l-?Ulûm” adıyla anılan eser türüdür. Adından da anlaşılacağı üzere “ilimlerin örneği” anlamına gelen bu eserler, hem teorik hem de pratik ilimleri tek bir eserin bünyesinde toplayarak ilimlerin mahiyetini, kapsamını ve birbirleriyle olan bağlantılarını açıklamayı amaçlamaktadır. Ayrıca bu tür eserler, okuyucunun kısa ve öz biçimde ele alınan birçok ilmî disipline tek bir kitaptan ulaşma kolaylığı sağlarken aynı zamanda müellifinin eserde ele aldığı ilim dallarına olan vukufiyetini de göstermektedir. Bu makalede, Tarsûsî’nin Unmûzecü’l-?ulûm li erbâbi’l-fuhûm adlı eserinin nahiv bölümü edisyon kritik yöntemi çerçevesinde incelenmiştir. Bu çalışma, hem ilimler tasnifine dair telif edilen yazmaların tahkik çalışmaları az olduğu için hem de kısa ve öz olmasına rağmen müellifin nahiv ekollerine yer vererek usulcü bir bakış açısıyla meseleleri tartıştığı için tercih edilmiştir. Çalışmanın temel amacı, söz konusu bölümün ilmî yöntemlerle tahkik edilmiş bir metnini ortaya koymak; müellifin üslubu ve eserinin nahiv ilmi içerisindeki yerini ilmî ölçütlerle değerlendirmektir. Bu doğrultuda öncelikle müellifin hayatı, ilmî kişiliği ve eserinin ilimler tasnifi geleneği içerisindeki konumu ele alınmış; ardından nahiv bölümüne ait yazma nüshalar tespit edilerek karşılaştırmalı bir şekilde incelenmiştir. Tahkik sürecinde nüshalar arasındaki farklılıklar sistematik biçimde değerlendirilmiş, metin içi tutarlılık ve klasik nahiv literatürü ile uyumu dikkate alınarak en sahih metin oluşturulmaya çalışılmıştır. Eserin 1275/1858-1276/1859 yıllarında iki kez basımı yapılmış ancak tefsir bölümü hariç eserin diğer bölümleri üzerine herhangi bir tahkik çalışması yapılmamıştır. Eserin tamamı hakkında daha önce genel bir değerlendirme çalışması yapılmış ve kitap bölümü olarak basılmıştır. Bu çalışmada edisyon kritik işlemine esas alınan nüshalara ek olarak matbu nüshalar da incelenmiş, yazma nüshalarda olduğu gibi bu nüshalarda da hataların olduğu görülmüştür. Çalışmanın inceleme (dirâse) kısmında, eserin nahiv bölümü içerik, sistematik yapı ve metodolojik özellikler açısından ayrıntılı biçimde analiz edilmiştir. Bu bağlamda Tarsûsî’nin nahiv konularını klasik tertibe uygun şekilde ele aldığı; kelâm, i‘râb ve binâ gibi temel kavramlarla başlayarak merfûât, mansûbât ve mecrûrât başlıkları altında konuları düzenlediği tespit edilmiştir. Müellifin, konuları meseleler halinde sunması ve “kısa tanım–örnek–açıklama” yöntemi izlemesi, eserin pedagojik yönünü açıkça ortaya koymaktadır. Ayrıca metinde yer yer Basra ve Kûfe nahiv ekollerine ait görüş farklılıklarına işaret edilmesi, müellifin tek bir ekole bağlı kalmadığını, aksine tercihe dayalı bir yaklaşımı benimsediğini göstermektedir. Tahkik sürecinde tespit edilen nüsha farklılıklarının çoğunlukla lafzî düzeyde kaldığı, ancak bazı varyantların anlam ve terim kullanımı bakımından dikkate değer olduğu görülmüştür. Sonuç olarak bu çalışma, Tarsûsî’nin söz konusu eserinin nahiv ilmi içerisindeki yerini belirlemeye katkı sağlamış; belli kurallar çerçevesinde yapılan edisyon kritik ile metnin ilmî açıdan tahkikli bir şekilde neşredilmesine imkân tanımıştır. Bu yönüyle araştırma, hem Arap dili ve nahiv çalışmaları hem de yazma eser tahkiki alanında yapılacak sonraki çalışmalar için de bir zemin sunmaktadır.trinfo:eu-repo/semantics/openAccessArap DiliTarsûsîUnmûzecü’l-?ulûmNahivEdisyon kritikArticle5515018310.30623/hij.18535040000-0001-6004-18570000-0002-2631-55401853504